اجرای طرح بین‌المللی نوآورانه با تمرکز بر RNAi و کنترل زیستی آفات و بیماری‌های گلخانه‌ای

به سرپرستی دکتر داود کولیوند،

مجری طرح:

داود کولیوند عضو هیات علمی گروه گیاهپزشکی دانشگاه زنجان

همکاران طرح:

دکتر محسن عسکری دانش آموخته دکتری بیماری شناسی گیاهی دانشگاه زنجان

دکتر علی اسکندری عضو هیات علمی گروه گیاهپزشکی دانشگاه زنجان

دکتر اورنگ کاوسی عضو هیات علمی گروه گیاهپزشکی دانشگاه زنجان

مهسا محمدلو دانشجوی دکتری بیماری شناسی گیاهی دانشگاه زنجان

در راستای توسعه کشاورزی پایدار، ارتقای امنیت غذایی و کاهش مصرف سموم شیمیایی، یک طرح پژوهشی بین‌المللی مشترک ایران و روسیه با تمرکز بر فناوری‌های نوین زیست‌فناورانه، کنترل زیستی آفات و مدیریت هدفمند بیماری‌های گیاهی به سرپرستی دکتر داود کولیوند، عضو هیئت علمی گروه گیاهپزشکی دانشگاه زنجان، به مرحله اجرا درآمد.

این پروژه در چارچوب همکاری‌های علمی بنیاد ملی علم ایران (INSF) و بنیاد علم روسیه (RSF) و با مشارکت دانشگاه زنجان و مؤسسه اکولوژی و تکامل سورتسوف، آکادمی علوم روسیه (RAS) اجرا می‌شود. هدایت علمی طرح در ایران بر عهده دکتر داود کولیوند و در روسیه بر عهده پروفسور سرگئی ادواردوویچ اسپیریدونوف است و تمرکز آن بر بهره‌برداری از عوامل بومی کنترل زیستی در اکوسیستم‌های غنی آسیای غربی قرار دارد.

نوآوری محوری:  RNAi و کنترل ژنتیکی هدفمند آفات و بیماری‌های گیاهی

نوآوری اصلی این طرح، بهره‌گیری کاربردی از فناوری تداخل RNA (RNA interference; RNAi) برای مدیریت هم‌زمان آفات گلخانه‌ای و بیماری‌های گیاهی، به‌ویژه بیماری‌های ویروسی است. در این رویکرد پیشرفته، با طراحی و کاربرد RNA دو رشته‌ای (dsRNA)، ژن‌های حیاتی آفات و ژن‌های کلیدی ویروس‌های گیاهی (مانند ژن‌های دخیل در تکثیر، بیماری‌زایی و انتقال) به‌صورت اختصاصی خاموش می‌شوند.

این روش، که بر پایه فعال‌سازی مسیر طبیعی RNA silencing در گیاهان استوار است، امکان مهار تکثیر ویروس‌های مخرب گیاهی، کاهش شدت علائم بیماری و محدودسازی انتشار آن‌ها را بدون ایجاد تغییرات ژنتیکی در گیاه و با حداقل اثرات جانبی زیست‌محیطی فراهم می‌کند.

هم‌افزایی RNAi با عوامل زیستی طبیعی

یکی از ویژگی‌های منحصربه‌فرد این طرح، تلفیق RNAi با عوامل کلاسیک و نوین کنترل زیستی است، از جمله باکتری‌های همزیست و ویروس‌های مرتبط با این عوامل، نماتدهای بیمارگر حشرات

این راهبرد تلفیقی، امکان کنترل هم‌زمان آفات، ناقلین بیماری و عوامل بیماری‌زا را فراهم کرده و با کاهش احتمال بروز مقاومت زیستی، به پایداری بلندمدت سامانه‌های گلخانه‌ای کمک می‌کند.

دستاوردهای مورد انتظار

از مهم‌ترین دستاوردهای پیش‌بینی‌شده این پروژه می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

توسعه روش‌های نوین، ایمن و پایدار برای کنترل آفات و بیماری‌های گلخانه‌ای مهار مؤثر ویروس‌های گیاهی و کاهش خسارت اقتصادی ناشی از آن‌ها کاهش مصرف سموم شیمیایی و ارتقای سلامت محصولات کشاورزی تولید دانش بومی در حوزه RNAi، ویروس‌شناسی گیاهی و کنترل زیستی انتشار مقالات علمی بین‌المللی و ایجاد بستر تجاری‌سازی فناوری‌ها تقویت جایگاه ایران در زیست‌فناوری و کشاورزی پیشرفته

این پروژه نمونه‌ای شاخص از پیوند علم، فناوری و کشاورزی پایدار و گامی مؤثر در جهت مدیریت نوین آفات و بیماری‌های گیاهی و تضمین آینده‌ای ایمن‌تر برای تولید محصولات گلخانه‌ای در ایران و منطقه به شمار می‌رود.